Vận Động Thể Chất: Nền Tảng Quan Trọng Cho Sự Phát Triển Toàn Diện Của Trẻ
Nhiều phụ huynh từng rơi vào tình huống con hiếu động, dễ cáu gắt, khó tập trung hoặc trằn trọc khi đi ngủ. Dù đã điều chỉnh chế độ ăn, giờ sinh hoạt hay cách dạy con, những biểu hiện này đôi khi vẫn chưa được cải thiện rõ rệt. Theo nhiều chuyên gia sức khỏe nhi khoa và phát triển trẻ em, một yếu tố có ảnh hưởng trực tiếp đến các biểu hiện này nhưng thường bị xem nhẹ là: mức độ vận động thể chất hằng ngày của trẻ.
Tại hội thảo “Vai trò của vận động thể chất trong điều hòa giấc ngủ, hành vi và chức năng nhận thức ở trẻ em”, ThS. BS Bùi Việt Trung – Khoa Nhi, Bệnh viện Quốc tế Vinmec – cho biết: vận động đều đặn giúp trẻ phát triển thể chất, hỗ trợ điều hòa cảm xúc và có thể góp phần giảm nguy cơ xuất hiện các vấn đề như trầm cảm, lo âu ở trẻ. Vận động cũng được ghi nhận là có vai trò quan trọng trong việc cải thiện chất lượng giấc ngủ và hỗ trợ quá trình phát triển não bộ.
Tuy nhiên, trong thực tế, mức độ vận động hằng ngày của nhiều trẻ có thể chưa đáp ứng đầy đủ nhu cầu theo khuyến nghị của các tổ chức y tế. Việc nhận diện sớm các dấu hiệu liên quan đến thiếu vận động và xây dựng thói quen vận động phù hợp với từng độ tuổi là bước quan trọng giúp hỗ trợ sự phát triển toàn diện của trẻ.
Vì sao vận động là nền tảng cho sự phát triển của trẻ?
Bên cạnh những lợi ích rõ rệt về thể chất như giúp xương chắc khỏe, phát triển cơ bắp, tăng sức bền, hỗ trợ sức khỏe tim mạch và chuyển hóa, vận động còn được xem là đóng vai trò quan trọng đối với sự phát triển của não bộ.
Vai trò của vận động trong phát triển não bộ của trẻ
Khi trẻ vận động, cơ thể tiêu hao năng lượng và kích hoạt nhiều quá trình sinh lý có lợi cho não bộ. Các nghiên cứu cho thấy hoạt động thể chất đều đặn có thể làm thay đổi một số chất chuyển hóa trong cơ thể (ví dụ như một số loại ketone, lactate…), được cho là có thể hỗ trợ hoạt động của vùng hồi hải mã (hippocampus) – vùng não liên quan mật thiết đến học tập và ghi nhớ. Đồng thời, vận động cũng được chứng minh là có thể kích thích tăng sản xuất Brain-Derived Neurotrophic Factor (BDNF) – một yếu tố dinh dưỡng thần kinh góp phần hình thành và củng cố các kết nối thần kinh (synapse), từ đó hỗ trợ trí nhớ, khả năng tập trung và sự thích nghi linh hoạt của não bộ trẻ.
Nhiều chuyên gia xem vận động là một mắt xích quan trọng trong một “vòng tác động tích cực” đối với sự phát triển não bộ: Vận động → Giấc ngủ cải thiện → Não bộ được phục hồi → Hành vi ổn định hơn → Hỗ trợ học tập hiệu quả hơn.
Khi vòng tác động tích cực này được duy trì, trẻ thường dễ ngủ và ngủ sâu hơn; trong giấc ngủ, não bộ có cơ hội phục hồi và củng cố các kết nối thần kinh, từ đó có thể hỗ trợ hành vi ổn định hơn và nâng đỡ quá trình học tập. Ngược lại, nếu mắt xích “vận động” không được đảm bảo cùng với các yếu tố khác (dinh dưỡng, môi trường tâm lý, thói quen sinh hoạt), toàn bộ quá trình này có thể bị gián đoạn, ảnh hưởng đến sự phát triển trí tuệ và cảm xúc của trẻ.
Các dấu hiệu gợi ý trẻ có thể đang thiếu vận động
Phụ huynh có thể tham khảo một số biểu hiện dưới đây như những dấu hiệu gợi ý trẻ có thể chưa vận động đủ so với nhu cầu. Cần lưu ý rằng đây không phải là tiêu chuẩn chẩn đoán y khoa, và các dấu hiệu này cũng có thể liên quan đến những nguyên nhân khác; khi có lo lắng, phụ huynh nên trao đổi thêm với bác sĩ hoặc chuyên gia.
Về phát triển vận động:
- Trẻ chậm đạt các mốc vận động (ví dụ: khoảng 18 tháng vẫn chưa biết đi, 24 tháng vẫn chưa thể chạy, v.v.).
- Vụng về, dễ vấp, dễ ngã, khả năng thăng bằng kém so với bạn bè cùng lứa.
- Không thích hoặc ít chủ động tham gia các hoạt động leo trèo, nhảy, chạy, chơi vận động.
Về nhận thức và khả năng tập trung:
- Khó tập trung vào một hoạt động trong khoảng 5–10 phút phù hợp với độ tuổi.
- Chơi nhanh chán, liên tục đòi đổi trò chơi.
- Khó làm theo hướng dẫn đơn giản hoặc khó hoàn thành một hoạt động đến cùng.
Về cảm xúc và hành vi:
- Hay cáu gắt, dễ bùng nổ cảm xúc, ăn vạ, khó tự điều chỉnh.
- Thường xuyên bồn chồn, khó ngồi yên, cựa quậy liên tục trong các sinh hoạt hằng ngày.
Một cách thực tế để phụ huynh xem xét liệu các biểu hiện trên có liên quan một phần đến việc thiếu vận động hay không là thử tăng dần thời gian vận động tích cực cho trẻ (khoảng 30–60 phút mỗi ngày) trong 5–7 ngày, với điều kiện an toàn và phù hợp độ tuổi. Nếu trong giai đoạn này, phụ huynh quan sát thấy trẻ ngủ sâu hơn, ít cáu gắt hơn và có vẻ tập trung tốt hơn, điều đó có thể gợi ý rằng nhu cầu vận động của trẻ trước đó chưa được đáp ứng đầy đủ. Dù vậy, nếu các biểu hiện khó chịu hoặc bất thường vẫn tiếp diễn, phụ huynh nên trao đổi với bác sĩ hoặc chuyên gia để được đánh giá toàn diện hơn.
Hướng dẫn xây dựng thói quen vận động cho trẻ
Để vận động phát huy tối đa lợi ích đối với sự phát triển thể chất, cảm xúc và nhận thức, phụ huynh có thể xây dựng thói quen cho trẻ dựa trên một số nguyên tắc sau, tham chiếu các khuyến nghị quốc tế:
- Đảm bảo tối thiểu 60 phút vận động mức vừa – mạnh mỗi ngày (tùy độ tuổi)
Với trẻ mầm non, thời gian này có thể được tính trong tổng khoảng 180 phút hoạt động thể chất với nhiều mức độ trong ngày. Nên chia nhỏ thành các khoảng ngắn 15–20 phút để phù hợp thể trạng, tránh quá sức và giữ được sự hứng thú của trẻ. - Ưu tiên vận động mức trung bình – mạnh phù hợp độ tuổi
Khuyến khích trẻ chạy, nhảy, leo trèo, chơi các môn thể thao hoặc trò chơi vận động ngoài trời phù hợp, thay vì chỉ tập trung vào các động tác vận động nhẹ trong nhà. - Tăng cường hoạt động ngoài trời
Các hoạt động ngoài trời không chỉ giúp trẻ phát triển thể chất, mà còn hỗ trợ điều hòa nhịp sinh học tự nhiên, tiếp xúc ánh sáng, không khí, giúp giấc ngủ buổi tối chất lượng hơn. - Tránh vận động quá muộn trước giờ ngủ
Nên kết thúc các hoạt động vận động mạnh trước giờ ngủ ít nhất khoảng 2 giờ, giúp cơ thể và hệ thần kinh của trẻ có thời gian “hạ nhiệt” và thư giãn, hỗ trợ giấc ngủ sâu hơn.
Nhu cầu vận động và giấc ngủ theo từng độ tuổi
Dựa trên các khuyến nghị quốc tế (ví dụ như Tổ chức Y tế Thế giới – WHO), nhu cầu vận động, giấc ngủ và thời gian tĩnh tại (bao gồm cả thời gian màn hình) của trẻ khác nhau theo từng giai đoạn phát triển. Phụ huynh có thể điều chỉnh thói quen sinh hoạt của con theo những khung tham khảo dưới đây:
Trẻ dưới 1 tuổi
- Giấc ngủ:
- Từ 0–3 tháng: khoảng 14–17 giờ/ngày,
- Từ 4–11 tháng: khoảng 12–16 giờ/ngày, bao gồm cả các giấc ngủ ngắn ban ngày.
- Vận động:
- Trẻ nên được tạo điều kiện vận động nhiều lần trong ngày thông qua các hoạt động như chơi trên sàn, tương tác với người chăm sóc, đọc sách, trò chuyện, các trò chơi phù hợp.
- Đối với trẻ chưa biết bò, khuyến khích cho trẻ nằm sấp tổng cộng ít nhất khoảng 30 phút/ngày, chia thành nhiều lần, luôn đảm bảo an toàn và có người giám sát.
Trẻ từ 1–5 tuổi
- Giấc ngủ:
- 1–2 tuổi: khoảng 11–14 giờ/ngày.
- 3–5 tuổi: khoảng 10–13 giờ/ngày.
Nên duy trì lịch ngủ đều đặn, giờ đi ngủ và thức dậy tương đối cố định để hỗ trợ nhịp sinh học.
- Vận động:
- Trẻ từ 1–4 tuổi được khuyến nghị có tổng thời gian hoạt động thể chất ít nhất 180 phút mỗi ngày với nhiều mức độ khác nhau, “càng nhiều càng tốt” trong giới hạn an toàn.
- Ở nhóm 3–4 tuổi, trong tổng thời gian này nên có khoảng ít nhất 60 phút hoạt động cường độ vừa đến mạnh (chạy nhảy, chơi vận động…).
- Không nên để trẻ ngồi yên hoặc bị “cột” một chỗ (ghế, xe đẩy, màn hình…) quá 1 giờ liên tục nếu không phải lúc ngủ.
- Thời gian màn hình:
- Trẻ khoảng 1 tuổi: nên hạn chế tối đa thời gian tiếp xúc màn hình, đặc biệt là nội dung thụ động; nhiều khuyến nghị gợi ý nên tránh cho trẻ 1 tuổi dùng màn hình trừ một số trường hợp tương tác có người lớn đồng hành.
- Trẻ 2–5 tuổi: tổng thời gian màn hình thụ động (xem TV, video, thiết bị điện tử…) nên không quá khoảng 1 giờ mỗi ngày; càng ít càng tốt, ưu tiên các hoạt động vận động, chơi sáng tạo và tương tác trực tiếp với người lớn, bạn bè.
Trong đời sống hằng ngày, phụ huynh có thể linh hoạt lồng ghép các hoạt động vận động đơn giản như leo cầu thang, cùng con đi bộ, chơi đuổi bắt, đá bóng, đạp xe, tham gia các trò chơi vận động ngoài trời… Những hoạt động này vừa giúp tăng cường gắn kết gia đình, vừa góp phần hình thành thói quen vận động tích cực cho trẻ một cách tự nhiên.
Vận động thể chất tại Mầm non Vinschool
Bên cạnh chương trình thể chất bản quyền từ Singapore, học sinh được tham gia đa dạng các hoạt động vận động trong nhà và ngoài trời, được lồng ghép linh hoạt vào các giờ học và sinh hoạt hằng ngày. Các hoạt động này nhằm giúp trẻ rèn luyện cả vận động thô (chạy, nhảy, leo trèo) và vận động tinh (các thao tác tay, phối hợp mắt – tay…) phù hợp với từng độ tuổi.
Với hệ thống cơ sở vật chất được đầu tư hiện đại, đảm bảo an toàn và không gian học tập – vui chơi được thiết kế chuyên biệt, trẻ có nhiều cơ hội trải nghiệm vận động một cách phong phú, từ đó phát triển thể chất, tăng sự linh hoạt và dần nuôi dưỡng niềm yêu thích vận động một cách tự nhiên.
Khi trẻ được khuyến khích vận động đúng và đủ mỗi ngày, đồng thời được hỗ trợ bởi chế độ dinh dưỡng hợp lý, thói quen ngủ lành mạnh và một môi trường tâm lý an toàn, trẻ sẽ có nhiều điều kiện thuận lợi hơn để phát triển hài hòa về thể chất, cảm xúc và nhận thức.
