Bình Tĩnh Để Thấu Hiểu – Đồng Hành Khoa Học Cùng Con: Điều Chỉnh Cảm Xúc Khi Con “Bướng Bỉnh, Ăn Vạ, Cáu Gắt”

Giai đoạn 0–6 tuổi là thời kỳ nền tảng trong sự phát triển của trẻ. Đây là lúc não bộ và hệ thần kinh tăng trưởng mạnh mẽ, các chức năng tâm lý – cảm xúc dần được hình thành và hoàn thiện. Những trải nghiệm trong giai đoạn này có ảnh hưởng lâu dài đến cách trẻ tư duy, cảm nhận và tương tác với thế giới xung quanh.

Trong bối cảnh đó, cách người lớn hiểu và phản hồi trước hành vi của trẻ giữ vai trò then chốt. Một đứa trẻ thường xuyên được đồng hành một cách bình tĩnh, nhất quán sẽ dễ xây dựng cảm giác an toàn, phát triển năng lực tự điều chỉnh và có nền tảng vững chắc cho quá trình học tập và trưởng thành sau này.

Xuất phát từ mong muốn đồng hành cùng phụ huynh trên nền tảng khoa học, Mầm non Vinschool phối hợp cùng Hệ thống Y tế Vinmec đã tổ chức buổi hội thảo với chủ đề: “Ăn vạ – cáu gắt – bướng bỉnh: Hiểu đúng hành vi – Đồng hành cùng con học cách tự điều chỉnh cảm xúc” với phần chia sẻ của ThS. Đặng Thị Thanh Tùng – Chuyên gia Tâm lý học.

1. Hành vi của trẻ là “tín hiệu”, không phải “thách thức”

Mở đầu chia sẻ, ThS. Đặng Thị Thanh Tùng nhấn mạnh: “Hành vi của trẻ không phải là sự tấn công cá nhân đối với bạn. Đó là tiếng kêu cứu của một bộ não chưa hoàn thiện đang nỗ lực hết mình để sinh tồn trong một thế giới phức tạp.”

Khi nhìn hành vi như một tín hiệu thay vì “sự chống đối”, người lớn dễ bình tĩnh hơn, bớt vội vàng phán xét, từ đó mở ra cách phản hồi hiệu quả và nhân văn hơn.

2. Vì sao con “không chịu nghe lý lẽ”? – Góc nhìn từ khoa học não bộ

Để dễ hình dung, ta có thể tạm nhìn não bộ qua 3 nhóm chức năng chính:

• Thân não: Ngay từ khi chào đời, vùng này điều khiển các hoạt động sống cơ bản như nhịp tim, hô hấp và nhiều phản xạ sinh tồn. Đây là “nền móng” giúp cơ thể duy trì sự sống và huy động phản ứng rất nhanh khi có nguy hiểm.
• Hệ limbic (não cảm xúc):Trong những năm đầu đời, các mạng lưới xử lý cảm xúc hoạt động rất mạnh. Trẻ dễ vui, dễ khóc, phản ứng mãnh liệt với sợ hãi hay thất vọng và đặc biệt gắn bó với người chăm sóc – đó là cách não bộ dùng cảm xúc để trẻ kết nối và dần hiểu thế giới.
• Vỏ não trước trán: Đây là vùng não trước trán giúp trẻ tư duy logic và quản lý hành vi cảm xúc. Vùng não này giúp trẻ kiềm chế hành vi, chờ đến lượt, làm theo hướng dẫn và suy nghĩ trước khi hành động. Phần não này thường được phát triển và hoàn thiện chậm hơn các vùng còn lại.

Vì vậy, có những lúc trẻ đơn giản là chưa đủ khả năng tự dừng lại, tự kiềm chế hay “nghe lý lẽ” như người lớn kỳ vọng – nhất là khi con đang mệt, đói, quá kích thích hoặc cảm thấy bị đe dọa.

3. Khi con “bật nắp não”

Khi trẻ rơi vào trạng thái tức giận, mệt mỏi, đói, quá tải giác quan hoặc cảm thấy bị đe dọa (bị mắng, bị lấy đồ chơi…), vùng não phụ trách tư duy và kiểm soát có thể tạm thời “mất kết nối”. Lúc này, trẻ không còn phản ứng bằng lý trí mà chủ yếu hành động theo cảm xúc và bản năng. Trẻ có thể:

• Khóc thét, lăn ra sàn
• Ném đồ, đánh bạn, cắn bạn
• Hoặc “đơ người”

Hình ảnh minh họa dễ hiểu cho trạng thái này là “bật nắp não” – khi nắp trên (não lý trí) mở tung, phần hoạt động mạnh nhất là não cảm xúc. Trong trạng thái đó:

• Những lời quát mắng hay giảng giải dài dòng gần như chỉ là “tiếng ồn”.
• Nếu người lớn quát mắng, đe dọa, bỏ mặc hoặc chiều theo ngay, trẻ dễ:
  • Lặp lại hành vi không phù hợp
  • Khó học được cách điều chỉnh cảm xúc
  • Có xu hướng bùng nổ mạnh hơn ở những lần sau

Vì vậy, ưu tiên hàng đầu khi con đang “bật nắp não” không phải là dạy dỗ, mà là giúp con bình tĩnh trở lại: đảm bảo an toàn, giảm kích thích, dùng giọng nói ngắn – rõ – ấm, ở bên cạnh con cho đến khi “nắp não” dần được “đóng lại”. Lúc đó, con mới thực sự sẵn sàng để lắng nghe và cùng người lớn nhìn lại câu chuyện.

4. Mô hình ABC – hiểu nguyên nhân trước khi “sửa” hành vi

Một trong những công cụ được chia sẻ tại hội thảo là Mô hình ABC trong phân tích hành vi ứng dụng, giúp ba mẹ “mổ xẻ” một hành vi theo chuỗi:

• A – Antecedent (Tiền đề): Điều gì xảy ra ngay trước khi hành vi xuất hiện?
  Ví dụ: ba mẹ yêu cầu tắt tivi, bạn lấy đồ chơi, môi trường ồn ào, con đã mệt…
• B – Behavior (Hành vi): Con đã làm gì cụ thể?
  Ví dụ: khóc, hét, chạy trốn, ném đồ, đánh bạn…
• C – Consequence (Hệ quả): Điều gì xảy ra ngay sau đó?
  Ví dụ: ba mẹ ôm dỗ, la mắng, cho tiếp tục xem tivi, nhường lại đồ chơi cho con…

Khi viết lại đủ A – B – C, phụ huynh thường nhận ra:

• Có những hành vi cần điều chỉnh (đánh bạn, ném đồ…).
• Có những hành vi nên được củng cố (con biết dùng lời để nói, biết rút vào một góc để bình tĩnh…).
• Và đôi khi, chính cách phản hồi của người lớn ở bước C đang vô tình củng cố hành vi mà chúng ta muốn giảm. Ví dụ: lần nào con khóc đòi đồ chơi, người lớn cũng “nhường cho yên”, thì khóc sẽ trở thành “chiến lược” hiệu quả trong mắt trẻ.

Khi đã nhìn rõ chuỗi ABC, phụ huynh có cơ sở để:

• Điều chỉnh A (giảm bớt kích thích, chuẩn bị trước cho con khi chuyển hoạt động).
• Lựa chọn C phù hợp hơn (giữ ranh giới rõ ràng nhưng vẫn an toàn, ấm áp), từ đó giúp hành vi B thay đổi dần theo hướng tích cực.

5. Từ lý thuyết đến lớp học Vinschool

Tại Mầm non Vinschool, những hiểu biết khoa học này không chỉ dừng ở hội thảo, mà được chuyển hóa thành cách tổ chức lớp học và cách giáo viên phản hồi mỗi ngày:

• Giáo viên được tập huấn để nhận diện sớm các dấu hiệu căng thẳng ở trẻ (ánh mắt, giọng nói, cử chỉ, nhịp thở…) và điều chỉnh nhịp hoạt động thay vì chờ đến lúc con bùng nổ.
• Khi trẻ đang “bật nắp não”, giáo viên ưu tiên an toàn và trấn an: đưa con ra khỏi nguồn kích thích quá mạnh, dùng câu nói ngắn – rõ – ấm, cho con thời gian “hạ nhiệt” trước khi nói chuyện.
• Sau khi trẻ đã bình tĩnh, giáo viên cùng con “ôn lại câu chuyện”: gọi tên cảm xúc (“lúc đó con rất giận / rất buồn”), nhắc lại giới hạn (“mình không được đánh bạn”) và gợi ý 1–2 lựa chọn khác cho lần sau (nhờ cô giúp, dùng lời để nói…).

Song song đó, thông qua hợp tác chuyên môn giữa Vinschool và Vinmec, các buổi sinh hoạt chuyên đề cho phụ huynh được tổ chức định kỳ, giúp gia đình cập nhật hiểu biết khoa học mới nhất và có chung ngôn ngữ với nhà trường khi đồng hành cùng con.

6. Ba gợi ý nhỏ để phụ huynh áp dụng ngay tại nhà

Kết thúc hội thảo, nhiều phụ huynh chia sẻ mong muốn có những “bước nhỏ, làm được ngay”. Dưới đây là 3 gợi ý đơn giản:

1. Tạm dừng trước khi phản ứng: Khi thấy con “bật nắp”, ba mẹ thử hít sâu 1–2 lần, lùi một nhịp trước khi nói. Một người lớn bình tĩnh là “neo an toàn” quan trọng nhất cho con trong khoảnh khắc đó.
2. Dùng câu nói ngắn – rõ – ấm: Thay vì giải thích dài dòng, hãy dùng những câu như:  “Ba/mẹ ở đây”; “Con đang rất giận, mình ngồi xuống cùng nhau đã nhé.”. Ngôn ngữ đơn giản giúp con bớt quá tải và cảm thấy được chấp nhận.
3. Nói lại sau cơn bùng nổ: Khi con đã bình tĩnh, cùng con kể lại chuyện vừa xảy ra: “Lúc nãy con rất muốn… nên con đã… Con thấy sau đó chuyện gì xảy ra?”. Đây là lúc phù hợp để dạy con cách gọi tên cảm xúc và cùng nghĩ ra 1–2 cách xử lý khác cho lần sau.

Mỗi lần con “bùng nổ cảm xúc” khi đó không còn là cuộc “đối đầu”, mà trở thành một cơ hội để con luyện tập kỹ năng tự điều chỉnh – một năng lực quan trọng cho cả cuộc đời.

Trong bài viết tiếp theo, Mầm non Vinschool và Vinmec sẽ cùng phụ huynh đi vào những tình huống rất cụ thể (con khóc ở siêu thị, không dọn đồ chơi…) và phân tích theo mô hình ABC, kèm theo gợi ý phản hồi phù hợp để ba mẹ có thể áp dụng ngay trong gia đình.